Objawy nerwicowe są reakcjami obronnymi przed lękiem. Charakter tych reakcji obronnych jest uzależniony od środków, jakie mimo woli (nieświadomie) zostaną zastosowane przez chore dziecko dla usunięcia lęku. O wyborze zaś rodzaju środków obronnych decyduje niewątpliwie typ układu nerwowego i wiek chorego dziecka.
Według Piotra Janeta nerwice są to objawy zaburzeń lub zatrzymań w rozwoju funkcji bez ich uszkodzenia. To znaczy, że funkcje mogą ulec zaburzeniom, mogą nie być czynne na pewnych terenach i w pewnych warunkach, ale w innych warunkach mogą wrócić do normalnej działalności, pod wpływem tych czy innych bodźców, pod wpływem odpowiedniej psychoterapii.
Według natomiast klasycznych autorów nerwice są to zaburzenia funkcjonalne, głównie emocjonalne, łączące się zazwyczaj z zaburzeniami układu wegetatywnego i polegające na okresowym upośledzeniu przystosowania społecznego, na miernej pracy, a wiec i na osłabieniu wydajności, efektywności i produktywności (Glasser). Nerwice, według tych autorów, są związane z chwiejną równowagą psychiczną i ze złym samopoczuciem.
Znacznie częściej nerwice dziecięce, od nerwic dorosłych, cechuje zmienność objawów, na przykład jawny niepokój, fobie i natręctwa mogą współistnieć ze sobą lub mogą następować po sobie w różnym czasie. Mogą też dołączać się różne inne zaburzenia, których na początku choroby nie było.
Ponadto nerwice dziecięce mają skłonność do mniejszej niż u dorosłych przewlekłości i trwałości objawów, łatwiej też poddają się leczeniu i łatwiej znikają bez trwałych zaburzeń osobowości, jeśli w porę uchwyci się ich pierwsze symptomy.
Zgodnie ze współczesnymi poglądami, że źródłem nerwicy jest niepokój, napięcie emocjonalne i uczucie lęku.
Do nerwicy dochodzi tym szybciej, im bardziej dorastający chłopiec czy dziewczyna chcą uzyskać wszystkie prawa dorosłości, a jednocześnie pragną zachować dotychczasowe przywileje, jakie mają młodsze dzieci, z mniejszymi wymaganiami ze strony szkoły i domu.
Im dziecko jest młodsze, tym przejawy lęku będą bardziej uogólnione, tym szerzej zostaną zaburzone sfery ruchowe i emocjonalne oraz funkcje poznawcze, a objawy nerwicowe będą miały charakter rozlany i wielotorowy.
U niemowląt stan zagrożenia przejawia się głównie niepokojeni ruchowym, zaburzeniami snu, płaczem oraz zaburzeniami wegetatywnymi (wymiotami, zaburzeniami oddychania, kaszlem, brakiem łaknienia).
U dzieci w wieku przedszkolnym, u których układ nerwowy nadal jeszcze cechuje się fizjologicznie słabą równowagą procesów nerwowych z górowaniem pobudzenia nad hamowaniem, brak poczucia bezpieczeństwa w niekorzystnych układach rodzinnych łatwo przeradza się w nadpobudliwość psychoruchową i emocjonalną. Dziecko staje się coraz bardziej niespokojne, nadmiernie ruchliwe, nie jest w stanie zająć się dłużej określoną zabawą. W zasadzie nie chciałoby narażać się nikomu i jest pełne dobrych chęci, ale przez swą nadmierną ruchliwość i przerzutność uwagi szybko staje się utrapieniem domowników, a w przedszkolu dezorganizuje pracę w grupie dziecięcej, nie może spokojnie usiedzieć w czasie posiłków ani też nie zasypia w czasie leżakowania.
Rozpoczynając naukę szkolną dziecko nadpobudliwe od początku ma trudności w przystosowaniu się do regulaminu szkolnego, bo nowe wymagania i zmiana trybu życia stwarzają dodatkowe urazy psychiczne, wpływające wybitnie pobudzająco. Toteż przeszkadza na lekcjach, kręci się i wychodzi z ławki, rozmawia z sąsiadami, wyrywa się nie pytane do odpowiedzi itp. Mimo dobrego rozwoju umysłowego, dobrej pamięci i poprawnego rozumowania, wyniki w nauce są coraz gorsze, gdyż dziecko nie potrafi a szybko narastająca męczliwość nerwowego przeszkadza mu w uważnym śledzeniu zajęć szkolnych. Z reguły też pisze nieporządnie, a zeszyty ma brudne, pełne omyłek i skreśleń oraz. śladów gumki; godzinami odrabia lekcjo w domu, bo ciągle odrywa się od książki, interesując się wszystkim, co się dookoła dzieje.